– قازاق جۇرتىندا نەكە قيۋ ءراسىمى تالاي عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. الايدا, قازاق تاريحىندا جاس جۇپتىڭ قالاي شاڭىراق كوتەرگەنىن قازىر ۇمىتا باستاعان سىڭايلىمىز...
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. تاريحي ەڭبەكتەرگە, قازاق اۋىز ادەبيەتىنە ۇڭىلسەك, نەكە جايلى ءبىراز قۇندىلىقتارعا قانىعامىز. نەكە قيۋ ءراسىمى بۇرىندارى قىزدىڭ ءوز اۋىلىندا, ونى ۇزاتۋ كەزىندە ورىندالعان. قۇدا تۇسكەن ۋاقىتتان 2-3 جىلدان كەيىن دە قيىلۋى مۇمكىن. ال جاستاردىڭ وتاۋ قۇرۋعا دەگەن كەلىسىمى نەكە قيۋ كەزىندە سۇرالاتىن.
بايىرعى قازاق قوعامىندا نەكە قياتىن مولدانى قىزدىڭ اكە-شەشەسى شاقىرعان. نەكە قيۋ ادەتتە ويىن-ساۋىق ءۇشىن قۇرىلعان «بولىس» ۇيدە, ياعني قىز اكەسى اعايىندارىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇيىندە ورىندالعان.
– ەندى نەكەلەسۋدىڭ شارتتارى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز, تىنىس-تىرشىلىگىمىزدە بۇل جاعى قالاي ەدى؟
– قازاقتا ەرتەدەن كەلە جاتقان نەكەلەسۋدىڭ شارتتارى بار. بابالارىمىز ادەتتىك قۇقىق, ءداستۇر بويىنشا جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاعان. مۇنىڭ ءوزى قان تازالىعىن, تەكتىلىكتى ساقتاۋ قاجەتتىگىنەن تۋىنداسا, ەكىنشىدەن, ەكى رۋلى ەلدىڭ ءبىر-بىرىمەن قۇداندالى-جەكجات بولىپ, تاتۋلىقتىڭ ورناۋىنا سەپتەسكەن.
بوي جەتكەن قىزدى ەرتەرەك تۇرمىسقا بەرۋ جاعى دا نازاردان تىس قالماعان. «تۇزدى كوپ ساقتاما, سۋ بۇزادى, قىزدى كوپ ساقتاما, ءسوز بۇزادى» دەگەن ماقالدىڭ استارى وتە تەرەڭ.
ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءاربىر ىزگىلىكتى ادەمى ءبىر فورماعا اينالدىرىپ وتىرعانى دا ەسكەرىلەتىن نارسە. ماسەلەن, نەكە قيۋداعى باستى عۇرىپ – نەكە سۋىن ىشكىزۋ. ۇلكەندەر نەكە سۋىنا ازداپ تۇز, قانت قوسقان ەكەن. سۋ – ەكى جاستىڭ پاكتىگىنە, تۇز – ولاردىڭ ءبىرى كەلەشەكتە وپاسىزدىق ەتىپ, نەكەنى بۇزسا, ءدام اتۋىنا, قانت – ەكەۋىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋىنە دەپ ىرىمدالعان كورىنەدى.
نەكەقيار دۇعادان سوڭ مولدا كۇيەۋگە قاراپ, جۇبايلىق ومىردە ايەلىنە قامقور بولۋعا وسيەت ايتادى. ءراسىم اياقتالعان سوڭ قىز اتا-اناسى كۇيەۋ جىگىتكە: «قولىڭىزعا ءبىر سۇيەك بەردىك, مۇنى جاقسىلاپ كۇتىپ باعىڭىز, ازار بەرىپ, ۇرماڭىز, بەيماز جامان سويلەمەڭىز», دەيدى, ال قىزىنا: «بالام, جامان بولما, اتاڭا نالەت كەلتىرەرسىڭ», دەپ اقىل-كەڭەستەرىن ءۇيىپ-توككەن. نەكەسى قيىلعان سوڭ قالىڭدىقتى جەڭگەلەرى تىگىلگەن وتاۋ ۇيگە الىپ بارادى. ەرتەڭىنە قالىڭدىق شەشەسى جانە كۇيەۋ جاقتان كەلۋشىلەرمەن بىرگە كۇيەۋ اۋىلىنا اتتانعان.
– بابالارىمىزدىڭ ومىرىندە وتباسىنىڭ ويران بولىپ, شاڭىراقتىڭ شايقالۋى جوقتىڭ قاسى ەدى. ال بۇگىن تىم ءورشىپ تۇر. وسىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– قازاقتىڭ ادەتتىك قۇقىعى بويىنشا ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا كيكىلجىڭ ۋشىققان جاعدايدا اۋىل اقساقالدارى ارالاسىپ, تالقىعا سالىپ, وتباسىن اجىراتپاۋ جاعىن كوزدەگەن ەكەن. سوندىقتان ول كەزدە اجىراسۋ وتە سيرەك كەزدەسكەن جانە وتە كۇردەلى پروتسەسس بولعان. ءداستۇرلى قۇقىقتىق سانادا قازاقتار نەكەنىڭ ورىنسىز بۇزىلۋىنا, جەتىم-جەسىردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرمەگەن.
العاشقى تۇندە قىزدىڭ جاڭا وتاۋعا ابىرويسىز كەلگەنىنە كوزى جەتسە عانا كۇيەۋ جىگىت قىزدىڭ جەڭگەلەرىنە حابار بەرىپ, قالىڭدىقتان باس تارتاتىنىن ايتادى. ەركەكتىڭ قابىلەتسىزدىگى بىلىنسە, كۇيەۋى جەتى جىلداي ۋاقىت حابار-وشارسىز كەتكەن جاعدايلاردا دا نەكە بۇزىلۋى كەزدەسكەن. بىراق بۇل ەكى جاعداي ورىن السا دا, ايەل سول اۋلەتتىڭ ەركەگىنە كۇيەۋگە شىققان. «قىز جىبەك» جىرىنىڭ ءبىر نۇسقاسىن ەسكە تۇسىرەيىكشى, تولەگەن قايتىس بولعان سوڭ جىبەكتى قالماق حانى قورەن ايتتىرادى عوي. قورەنگە قوسىلعىسى كەلمەگەن قىز جىبەك:
«اۋەلى باس قوسقانىم جاعالبايلى,
جىلقىسىن كوپتىگىنەن باعا المايدى,
تولەگەننىڭ ولگەنى راس بولسا,
جەسىرىن ىزدەپ كەلىپ نەگە المايدى؟» دەمەي مە؟.. وسىلايشا, سانسىزبايعا قوسىلىپ, بالالى-شاعالى بولادى. مىنە, ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرى.
– ەندى قازىرگى قوعامعا قايتا ورالايىق. كەيبىر ءدىني اعىم وكىلدەرى ءۇشىن ەكى-ءۇش «باۋىرىن» كۋاگەر ەتىپ, جاپ-جاس قاراكوزبەن نەكە قيا سالاتىنى, سودان سوڭ بولماشىعا تالاق ايتىپ, تاستاي سالاتىنى كەزدەسىپ ءجۇر. تالاق بولعان ايەلدى تاعى ءبىر «باۋىرى» الا سالادى. وسىعان نە دەيسىز؟
– بۇعان نە دەيمىن, بۇل – مۇسىلمانشىلىق تۇگىلى, جالپى ادامشىلىققا جاراسپايتىن ءىس. مال ەكەش مال دا مۇنداي سوراقىلىققا بارماسا كەرەك. نەبىر جىرتقىش حايۋانداردىڭ ءوز جۇبىنا, ۇرپاعىنا مەيىرىممەن قارايتىنىن بىلەمىز. ال بۇلارعا ءوز ۇياسىن بۇزا سالۋ شىبىن شاققانداي دا اسەر قالدىرمايدى. بارىپ تۇرعان ازعىندىق. ادامزاتتى باقىتتى ەتۋگە كەلگەن ۇلى يسلام دا بۇعان رۇقسات بەرەدى دەپ ويلامايمىن.
سونىمەن بىرگە وتكەندە ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان ءبىر جيىندا وسى نەكە ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزگەلى جاتقان جوباعا قاتىستى ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگەن بولاتىنمىن. كەيىن ول زاڭ جوباسىنداعى نەكە ماسەلەسىنە قاتىستى تارماقتار قوعامدىق تالقىلاۋدان كەيىن مينيسترلىكتىڭ ۇسىنىسىمەن الىنىپ تاستالدى. نەگىزىندە كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ شىعۋ سەبەبى مەن سالدارى بولادى. ءدىندارلار اراسىنداعى نەكە ماسەلەسىنىڭ ۋشىعۋى, بۇل – سالدار عانا. ال, سەبەبى – بىلىمسىزدىكتە, ساۋاتسىزدىقتا. جالپى مۇنداي جاعدايدىڭ بارلىعى دەرلىك, ءدىني اداسۋشىلىق بولسىن, ءدىني جورالعىلاردى سىلتاۋ ەتىپ ايەلىن, بالا-شاعاسىن دالاعا تاستاپ كەتۋ بولسىن, ساۋاتسىزدىقتان تۋىنداپ جاتادى. ەگەر ادام شىنايى يسلامدى دۇرىس تۇسىنسە, يسلامداعى نەكەنىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن, جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىنسا, وندا ول جاڭاعى ماسقارالاردى جاساماس ەدى. بۇل ماسەلەنى تەك قانا ساۋاتتىلىقتى ارتتىرىپ قانا جەڭە الامىز. بىزگە ەلدەگى ءدىني احۋالدى رەتكە كەلتىرەتىن مىقتى ءبىر جۇيە قالىپتاستىرۋ كەرەك.
– ء«بىر قايعى مىڭ قايعىنى قوزعايدى» دەگەندەي, اتا-انانىڭ كەلىسىمىنە قاراماي ۇيلەنۋ, ءتىپتى ناماز وقىمايتىن بولسا, ولارمەن ات قۇيرىعىن كەسىپ كەتەتىندەي دەڭگەيدە ارالاسپاي قوياتىندار بار. بۇنداي وقيعالار بۇرىن-سوڭعى ءداستۇر-سالتىمىزدا كەزدەسە مە؟
– وي, قاراعىم-اۋ, اق باتا مەن تەرىس باتانىڭ پارقىنا تەرەڭ بويلايتىن ەل ەمەسپىز بە؟ بۇرىندارى قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى ءوز اتا-اناسىنىڭ, جالپى ۇلكەندەردىڭ كەلىسىمىنسىز اياقتارىن اتتاپ باسپاعان. جاسى كىشىلەر ۇلكەندەرگە سەن دەمەگەن, قارسى كەلمەگەن. ال ەندى اق نەكە سەكىلدى ەكى دۇنيەلىك ماڭىزى بار ۇلى ىسكە اتا-اناسىز, ءوز بەتىنشە كىرىسە سالادى دەيسىز بە؟ جوق, ارينە! بۇرىنعى اتالارىمىز اق نەكەنى ەش ۋاقىتتا اياق استى ەتپەگەن, كەرىسىنشە وعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلگەن. مەنىڭ بايقاعانىم, ءدىنى بەرىك ادامدار وتباسىنا دا, نەكەگە دە بەرىك كەلەدى. ول, مىسالى, ءبىزدىڭ اتا-اجەلەرىمىزدەن قاتتى بايقالادى. مەنىڭ ويىمشا, ءدىننىڭ السىرەۋى, قيالي كوممۋنيستىك يدەياعا سالىنىپ كەتكەندەر وتباسى قۇرىلىمىن السىرەتتى.
ادام ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ءىس وسى وتباسى, وشاق قاسىنىڭ ماڭىندا بولعان. قازاق حالقى نەكە قيۋ سالتىنا قۇرمەتپەن قاراعان, ال جاس جۇبايلار اق نەكەنى قاسيەتتى ساناعان. سوندىقتان وسى تۇسىنىككە قالاي دا قايتا ورالۋىمىز قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
سۇحباتتى جۇرگىزگەن – اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
